ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA TỪ “ĐEN” VÀ SỰ THAM GIA TẠO NGHĨA TRONG THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ TIẾNG VIỆT

Tóm tắt

TÓM TẮT: Bài viết khảo sát đặc điểm ngữ nghĩa của từ đen và sự tham gia tạo nghĩa của đen trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt. Ngữ liệu nghiên cứu gồm 05 cuốn Từ điển tiếng Việt, 2.000 ngữ cảnh chứa đen được lấy mẫu ngẫu nhiên từ kho ngữ liệu VietnameseWaC2 và 69 thành ngữ, tục ngữ có trực tiếp từ đen. Các trường hợp trong mẫu được phân tích trong ngữ cảnh, đối chiếu với các mục nghĩa được ghi nhận trong từ điển, từ đó xác lập và phân loại các nghĩa vị của đen theo những phạm trù biểu đạt nghĩa tương ứng. Kết quả cho thấy MÀU ĐEN là nghĩa vị trung tâm, chiếm 85,10% mẫu; từ nghĩa vị này, đen còn được sử dụng trong các phạm trù biểu đạt TỐI/ THIẾU SÁNG, ĐÔNG/DÀY ĐẶC TẠO CẢM GIÁC TỐI, KHÔNG MAY/ BẤT LỢI và KÍN/ KHÔNG CÔNG KHAI.
Trong thành ngữ, tục ngữ, ngữ tố đen có thể bảo lưu nghĩa trực tiếp, sử dụng nghĩa vị phái sinh đã có hoặc tham gia tạo nghĩa biểu trưng của toàn cấu trúc. Kết quả cho thấy cần phân biệt các nghĩa vị thuộc cấu trúc nghĩa của từ đen với những giá trị biểu trưng chỉ được hình thành ở cấp độ tổ hợp dưới tác động của ngữ cảnh và tri thức văn hóa.