ẨN DỤ Ý NIỆM “THIÊN NHIÊN LÀ NGÔI NHÀ” TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Tóm tắt

Ẩn dụ ý niệm là cơ chế tri nhận quan trọng giúp con người tổ chức và diễn giải thế giới thông qua những miền kinh nghiệm quen thuộc. Nghiên cứu này khảo sát mô hình ẩn dụ ý niệm THIÊN NHIÊN LÀ NGÔI NHÀ trong thơ trung đại Việt Nam. Qua đó, bài viết làm rõ việc kinh nghiệm về không gian cư trú được huy động để kiến tạo hình ảnh thiên nhiên trong ngôn ngữ thơ.
Ngữ liệu nghiên cứu gồm 707 bài thơ chữ Hán và chữ Nôm, trong đó có 48 bài chứa các biểu thức thuộc mô hình ẩn dụ đang khảo sát, với 61 mã ẩn dụ. Trên cơ sở lí thuyết ẩn dụ ý niệm, kết hợp các phương pháp thống kê, phân loại, phân tích ngữ nghĩa và phân tích ngữ cảnh, nghiên cứu tiến hành nhận diện, mã hóa và phân tích quan hệ ánh xạ giữa miền nguồn NGÔI NHÀ và miền đích THIÊN NHIÊN. Kết quả cho thấy ẩn dụ này được tổ chức chủ yếu theo hai nhóm: (1) không gian cư trú được dùng để ý niệm hóa không gian tự nhiên; (2) các bộ phận kiến trúc và vật dụng gia đình được dùng để ý niệm hóa hiện tượng và sự vận động của thiên nhiên, từ đó cho thấy cơ chế “nhà hóa” thiên nhiên, biến không gian tự nhiên từ một thế giới bên ngoài thành không gian gần gũi, có cấu trúc. Kết quả góp phần khẳng định khả năng ứng dụng của lí thuyết ngôn ngữ học tri nhận vào khám phá giá trị nội dung, nghệ thuật thơ ca trung đại Việt Nam.