HOÁN DỤ Ý NIỆM “BỘ PHẬN CƠ THỂ ĐẠI DIỆN NHAN SẮC NGƯỜI PHỤ NỮ” TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Tóm tắt

TÓM TẮT: Trong số 2.781 biểu thức ẩn dụ và hoán dụ biểu thị ý niệm người phụ nữ mà chúng tôi khảo
sát được từ 71 tác phẩm chữ Nôm của văn học Trung đại Việt Nam (thế kỉ XVIII đến giữa thế kỉ XIX) thì
thực thể phương tiện nguồn BỘ PHẬN CƠ THỂ có 168 biểu thức, 51 dụ dẫn và 163 lượt xuất hiện. Hoán
dụ ý niệm “BỘ PHẬN CƠ THỂ ĐẠI DIỆN NHAN SẮC NGƯỜI PHỤ NỮ” là một trong 6 loại ẩn dụ ý
niệm và 11 loại hoán dụ ý niệm trong toàn bộ kho ngữ liệu khảo sát về ý niệm người phụ nữ. Biểu thức hoán
dụ về BỘ PHẬN CƠ THỂ chiếm tỉ lệ tương đối cao, điều này chứng minh quan niệm xưa về ranh giới giữa
nam và nữ rất rõ ràng, đó là “trai anh hùng gái thuyền quyên”, “trai tài gái sắc” - người phụ nữ là biểu tượng
của nhan sắc. Trên cơ sở lí thuyết hoán dụ ý niệm của Ngôn ngữ học tri nhận, trên nền tảng Âm Dương và
Nhân tướng học theo Kinh Dịch thuộc triết học cổ đại phương Đông, bài nghiên cứu này đã xác lập được 3
hệ thống ánh xạ giữa thực thể phương tiện nguồn-thực thể phương tiện đích BỘ PHẬN CƠ THỂ-NGƯỜI
PHỤ NỮ: (1) LÀN DA TOÀN THÂN ĐẠI DIỆN NHAN SẮC NGƯỜI PHỤ NỮ; (2) PHẦN ĐẦU ĐẠI
DIỆN NHAN SẮC NGƯỜI PHỤ NỮ; (3) PHẦN THÂN ĐẠI DIỆN NHAN SẮC NGƯỜI PHỤ NỮ. Đặc
biệt phần tứ chi không được kích hoạt để đại diện nhan sắc người phụ nữ. Bài nghiên cứu này cũng đã giải
mã được lí do các thuộc tính ở thực thể phương tiện nguồn được kích hoạt để ánh xạ đến các thuộc tính của
thực thể phương tiện đích. Quan niệm Âm Dương và nhân tướng học là căn nguyên dẫn đến hoán dụ ý niệm
này.
TỪ KHÓA: hoán dụ ý niệm; bộ phận cơ thể; người phụ nữ; thuyết Âm Dương và Nhân tướng học; văn
học trung đại Việt Nam.